بیشتر بحثها درباره الزام خرید برق از بورس، روی دو تابلو میچرخد: برق سبز و برق آزاد. اما متن آییننامه اجرایی بند «ب» ماده ۴۳ یک مسیر سوم هم باز گذاشته است. عبارت کلیدی آییننامه این است که برق مشترک تا سقف مصرف مجاز از تابلوی اول و مازاد بر آن از طریق تابلوهای برق آزاد و سبز و گواهیهای برق تجدیدپذیر و صرفهجویی تأمین میشود.
یعنی گواهی صرفهجویی برق یک ابزار انطباق رسمی است، نه یک محصول جانبی. و چون قیمت اعلامشده برای نماد عادی آن — حدود ۳۳٬۸۰۰ ریال بر کیلوواتساعت در اردیبهشت — کسری از قیمت تابلوی سبز است، طبیعی است که اولین واکنش هر مدیر مالی این باشد: «پس چرا از این نخریم؟»
این نوشته دقیقاً همین سؤال را با داده جواب میدهد. خلاصه جواب: گاهی بله، اما نه در مردادماه، و نه به هر حجمی که بخواهید.
گواهی صرفهجویی دقیقاً چیست؟
یک تعریف ساده: اگر کسی مصرف برقش را نسبت به یک خط پایه تأییدشده کاهش دهد، آن کیلوواتساعتِ مصرفنشده به یک ورقه بهادار قابل معامله تبدیل میشود. صرفهجویی، کالا میشود.
چند نکته که برای تصمیم مدیریتی اهمیت دارد:
- صدور آن تشریفات دارد. طرح بهینهسازی باید تعریف، اجرا و مراحل تأیید را در ساتبا طی کند؛ گواهی پس از صحهگذاری صرفهجویی صادر میشود. «صرفهجویی قابل اثبات» یعنی همین: اندازهگیری در برابر خط پایه، نه ادعای کاهش مصرف.
- دو خانواده نماد دارد: عادی (صرفهجویی در ساعات غیراوج) و اوج (صرفهجویی در ساعات اوج بار). این دو، عملاً دو کالای متفاوت با دو بازار متفاوتاند.
- تسویهاش اعتباری است. گواهی بهصورت بستانکاری در صورتحساب اعمال میشود؛ برای گواهی اوج، گزارشها از معافیت از محدودیتهای مدیریت بار در ساعات اوج شبکه هم خبر دادهاند.
آن نکته آخر، کلید فهم قیمتهاست. در مرداد، خریدار گواهی اوج فقط کیلوواتساعت نمیخرد؛ مصونیت از خاموشی میخرد. و این را گران میخرد.
عددی که وسوسه میکند
اعداد منتشرشده برای دو ماه نخست ۱۴۰۵ (خبرگزاری صداوسیما، ۱۴ خرداد ۱۴۰۵) اینطور است:
- نماد عادی: میانگین ۲۶٬۲۰۰ ریال، در بازه ۲۴٬۰۰۰ تا ۳۵٬۰۰۰ ریال.
- نماد اوج: میانگین ۸۱٬۶۰۰ ریال، در بازه ۸۰٬۰۰۰ تا ۱۰۸٬۰۰۰ ریال.
- حجم دو ماه: ۶۷ میلیون کیلوواتساعت — ۶۲ عادی و ۵ اوج.
و برای کل سال ۱۴۰۴: ۳۲۰ میلیون کیلوواتساعت، با میانگین ۲۱٬۰۰۰ ریال برای عادی و ۶۴٬۰۰۰ ریال برای اوج.
گزارش شرکت مدیریت شبکه (۱۸ مرداد ۱۴۰۵) برای اردیبهشت، نماد عادی را ۳۳٬۸۰۰ و نماد اوج را ۱۴۰٬۰۰۰ ریال گزارش کرده است. عدد عادی با بازه بالا میخواند؛ عدد اوج، بالاتر از سقف گزارش قبلی است. اولین درس همینجاست: روی یک عدد نقلشده برنامه نریزید.
اگر ۳۳٬۸۰۰ ریال را کنار میانگین ماهتاامروزِ تابلوی سبز در اسنپشات ۲۱ مرداد ما — ۱۱۸٬۲۶۴ ریال — بگذارید، گواهی عادی حدود یکچهارم قیمت برق سبز درمیآید. این همان عددی است که باعث شده گواهی صرفهجویی «ارزانترین مسیر انطباق» لقب بگیرد.
حالا به تابلوی واقعی نگاه کنیم
ما از مرداد ۱۴۰۵ پنج بار از بورس انرژی اسنپشات گرفتهایم و بازار گواهی صرفهجویی هم در همین دادهها ثبت شده است. اسنپشات ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، برای هر سه دوره گزارششده:
- سال تا امروز: گواهی صرفهجویی ۷۳٬۸۶۹ ریال (۳۴۰ میلیون کیلوواتساعت، ۱٬۱۴۱ معامله) در برابر برق سبز ۱۰۸٬۶۹۱ ریال (۱٬۴۲۹ میلیون کیلوواتساعت، ۵٬۱۶۶ معامله) ← ۳۲ درصد ارزانتر.
- مرداد تا ۲۱: گواهی ۱۳۷٬۷۰۲ ریال (۴۸ میلیون کیلوواتساعت، ۲۵۸ معامله) در برابر سبز ۱۱۸٬۲۶۴ ریال (۲۷۲ میلیون کیلوواتساعت، ۹۴۸ معامله) ← ۱۶ درصد گرانتر.
- هفته منتهی به ۲۱ مرداد: گواهی ۴۲٬۵۶۳ ریال (۴٫۹ میلیون کیلوواتساعت، ۶۳ معامله) در برابر سبز ۱۱۶٬۲۶۴ ریال (۱۷۴ میلیون کیلوواتساعت، ۴۵۹ معامله) ← ۶۳ درصد ارزانتر.
سه دوره، سه جواب متفاوت برای یک پرسش. و در بازهای که ما اندازه گرفتهایم، میانگینهای این تابلو از ۴۰٬۱۷۶ ریال (هفته منتهی به ۵ مرداد) تا ۲۳۳٬۹۱۵ ریال (روز ۷ مرداد، ۸۶ معامله) نوسان کرده است — نزدیک به شش برابر، در یک ماه، در یک تابلو.

چرا میانگین این تابلو گمراهکننده است
چون دو کالای متفاوت زیر یک نام گزارش میشوند. وقتی در یک هفته بیشتر نمادهای عادی معامله شود، میانگین پایین میآید؛ وقتی نمادهای اوج بازار را بگیرند، میانگین بالا میپرد. تفاوت میانگین هفتگی (۴۲٬۵۶۳) و ماهانه (۱۳۷٬۷۰۲) در یک اسنپشات واحد، عمدتاً همین جابهجایی ترکیب است، نه سقوط یا جهش قیمت.
نتیجه عملی برای شما ساده است:
«میانگین تابلوی گواهی» عدد قابل استفادهای برای بودجهریزی نیست. باید بپرسید صرفهجویی مربوط به کدام ساعت است — عادی یا اوج — و قیمت همان نماد را بگیرید.
و منطق اقتصادیاش هم روشن است: گواهی عادی ارزان است چون کیلوواتساعتِ ساعتی را نمایندگی میکند که شبکه در آن ساعت کمبودی ندارد. اگر مشکل شما مصرف ساعت اوج تابستان است، ارزانترین نماد این تابلو دقیقاً همان چیزی نیست که به کارتان میآید.
آزمون دومی که اغلب فراموش میشود: نقدشوندگی
فرض کنید قیمت هم مناسب باشد. آیا اصلاً به حجم موردنیاز شما گواهی وجود دارد؟
- کل بازار گواهی صرفهجویی از ابتدای امسال تا ۲۱ مرداد: ۳۴۰ میلیون کیلوواتساعت.
- تابلوی برق سبز در همان بازه: ۱٬۴۲۹ میلیون کیلوواتساعت — یعنی بازار گواهی حدود یکچهارم تابلوی سبز است.
- برای اینکه اندازه را حس کنید: ۳۴۰ میلیون کیلوواتساعت تقریباً برابر مصرف سالانه حدود ۱۰ واحد صنعتی با دیماند ۵ مگاوات (با ضریب بار ۸۰ درصد) است. کل بازار، در برابر ده کارخانه متوسط.
پس «ارزانترین مسیر» لزوماً «مسیر در دسترس» نیست. یک نکته مثبت هم هست: حجم امسال تا ۲۱ مرداد (۳۴۰ میلیون) از کل سال ۱۴۰۴ (۳۲۰ میلیون) بیشتر شده است؛ بازار در حال رشد است، اما هنوز کوچک.
پس چه کسی باید سراغ گواهی برود؟
سه قاعده ساده، برای تصمیمگیری در جلسه:
- اگر مازاد مصرف شما عمدتاً در ساعات غیراوج است — مثلاً تولید شبانه یا شیفت سوم — نماد عادی میتواند واقعاً ارزانترین گزینه انطباق باشد. عدد را با میانگین همان دوره تابلوی سبز مقایسه کنید، نه با عدد چند ماه پیش.
- اگر مسئله شما ساعات اوج تابستان است، انتظار تخفیف نداشته باشید. در مرداد، همین تابلو گرانتر از برق سبز بوده و بخشی از قیمت، بهای رهایی از محدودیت مدیریت بار است، نه بهای انرژی.
- اگر حجم موردنیاز شما بزرگ است، گواهی را بهعنوان لایه تکمیلی سبد ببینید نه ستون اصلی. عمق بازار برای تأمین کل نیاز یک واحد بزرگ کافی نیست.
روی دیگر سکه: شاید شما فروشنده باشید
نکتهای که در اغلب بحثها گم میشود: گواهی صرفهجویی فقط یک هزینه نیست، یک درآمد بالقوه هم هست. اگر واحد شما پروژه بهینهسازی قابل اثبات دارد — اصلاح روشنایی، درایو موتورها، بازیافت حرارت، جابهجایی بار از اوج — همان کاهش مصرف میتواند به گواهی تبدیل و در بورس فروخته شود.
با میانگین سالتاامروزِ ۷۳٬۸۶۹ ریال بر کیلوواتساعت، هر یک میلیون کیلوواتساعت صرفهجویی تأییدشده حدود ۷۴ میلیارد ریال ارزش بازاری دارد — این رقم را در کنار صرفهجویی مستقیمی که در قبض خودتان میکنید بگذارید. برای پروژههایی که تا دیروز توجیه مالی نداشتند، این یک جریان درآمدی دوم است.
شرطش همان است که از ابتدا گفتیم: خط پایه و اندازهگیری. بدون داده مصرف پیش و پس از پروژه، صرفهجویی شما قابل صحهگذاری و در نتیجه قابل فروش نیست.
چهار کار این هفته
- مازاد مصرف خود را به تفکیک ساعت اوج و غیراوج دربیاورید. بدون این تفکیک، مقایسه گواهی و تابلوی سبز بیمعناست.
- از کارگزارتان قیمت روزِ نماد عادی و نماد اوج را جداگانه بگیرید، نه میانگین تابلو.
- حجم قابل تأمین را بپرسید: در دوره موردنظر شما چقدر گواهی عرضه شده است؟
- فهرست پروژههای بهینهسازی خوابیده در کشو را بیرون بیاورید و ببینید با درآمد فروش گواهی، کدام یک توجیهپذیر میشود.
قدم بعدی
ماده ۴۳ سه مسیر جلوی شما گذاشته است و هیچکدام همیشه ارزانترین نیستند. تصمیم درست، انتخاب یک مسیر نیست؛ ترکیب درست سه مسیر بر اساس پروفیل ساعتی مصرف شماست — و این ترکیب هر فصل تغییر میکند.
تیم تتا پروفیل مصرف ساعتی واحد شما را تحلیل میکند، سهم قابل تأمین از هر مسیر را با قیمتهای بهروز تابلو محاسبه میکند، و اگر ظرفیت صرفهجویی قابل اثبات دارید، مسیر صدور و فروش گواهی را هم بررسی میکند. برای بررسی موقعیت واحدتان، درخواست مشاوره بدهید.
منابع اعداد: اسنپشاتهای معاملات بورس انرژی ایران، تهیهشده توسط تتا انرژی — ۵ تا ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ (تابلوی برق سبز و بازار گواهی صرفهجویی)؛ آمار معاملات گواهی صرفهجویی سال ۱۴۰۴ و دو ماه نخست ۱۴۰۵، خبرگزاری صداوسیما — ۱۴ خرداد ۱۴۰۵؛ نرخ نماد عادی و اوج اردیبهشت، شرکت مدیریت شبکه برق ایران — ۱۸ مرداد ۱۴۰۵؛ سازوکار صدور و تسویه گواهی، خبرگزاری مهر — ۸ آذر ۱۴۰۴ و باشگاه خبرنگاران جوان — ۲۱ آذر ۱۴۰۳؛ مسیرهای تأمین مازاد، متن آییننامه اجرایی بند «ب» ماده ۴۳ قانون برنامه هفتم (تصویبنامه هیئت وزیران شماره ۱۲۰۳۳/ت۶۴۸۳۲هـ).



