«برق سبز چقدر از تابلوی آزاد گرانتر است؟» پرسش سادهای به نظر میرسد. ما در مرداد ۱۴۰۵ پنج بار از یک منبع واحد — سامانه معاملات بورس انرژی ایران — همین دو عدد را برداشت و بایگانی کردیم. بسته به اینکه کدام دوره گزارششده را بخوانید، جواب چنین است: ۱٫۸٪، ۳٫۴٪، ۳٫۵٪، ۱۱٫۵٪، ۱۳٫۳٪، ۲۲٫۷٪، ۲۵٪ یا ۴۳٫۹٪.
هیچکدام غلط نیست. همه از یک منبعاند. تفاوت در این است که هر عدد، یک دوره زمانی متفاوت را اندازه میگیرد. برای کسی که باید سقف نرخ خرید هفته آینده را تعیین کند، این تفاوتها از خود پریمیوم مهمترند.
این نوشته سه کار میکند: داده خام را میگذارد روی میز، نشان میدهد چرا اینقدر پراکنده است، و میگوید کدام مبنا را باید ملاک گرفت.
داده خام: سه مبنای اندازهگیری
بورس انرژی برای هر تابلو، میانگین را در سه دوره گزارش میکند: روز (جلسه معاملاتی)، هفته تا لحظه برداشت و ماه تا لحظه برداشت. اعداد زیر مستقیم از اسنپشاتهای بایگانیشده ماست (ریال بر کیلوواتساعت؛ عدد داخل پرانتز، تعداد معاملات آن دوره است).
مبنای هفته تا لحظه برداشت:
- ۷ مرداد — سبز ۱۰۹٬۶۲۲ (۲۳۱) در برابر آزاد ۱۰۷٬۷۰۸ (۲۵۴) ← +۱٫۸٪
- ۱۲ مرداد — سبز ۱۰۲٬۸۸۳ (۱۶۹) در برابر آزاد ۹۰٬۷۷۹ (۱۱۲) ← +۱۳٫۳٪
- ۱۹ مرداد — سبز ۱۱۳٬۸۳۷ (۱۲۶) در برابر آزاد ۱۱۰٬۰۰۰ (۸۹) ← +۳٫۵٪
- ۲۱ مرداد — سبز ۱۱۶٬۲۶۴ (۴۵۹) در برابر آزاد ۹۴٬۷۸۱ (۳۳۳) ← +۲۲٫۷٪
مبنای ماه تا لحظه برداشت:
- ۱۲ مرداد — سبز ۱۰۶٬۳۷۹ (۴۰۸) در برابر آزاد ۱۰۲٬۸۶۶ (۳۹۱) ← +۳٫۴٪
- ۱۹ مرداد — سبز ۱۱۹٬۲۷۴ (۶۱۵) در برابر آزاد ۹۷٬۱۷۹ (۶۱۳) ← +۲۲٫۷٪
- ۲۱ مرداد — سبز ۱۱۸٬۲۶۴ (۹۴۸) در برابر آزاد ۹۴٬۶۰۳ (۸۵۷) ← +۲۵٫۰٪
مبنای روز معاملاتی:
- ۵ مرداد — سبز ۱۱۱٬۷۷۶ (۱۲۱) در برابر آزاد ۱۰۰٬۰۹۹ (۹۸) ← +۱۱٫۷٪
- ۷ مرداد — سبز ۱۱۵٬۶۱۷ (۸) در برابر آزاد ۱۰۲٬۵۴۷ (۲۵) ← +۱۲٫۷٪
- ۱۲ مرداد — سبز ۹۷٬۱۷۱ (۳۱) در برابر آزاد ۸۷٬۱۵۰ (۲۹) ← +۱۱٫۵٪
- ۱۹ مرداد — سبز ۱۱۹٬۵۷۱ (۱۹۶) در برابر آزاد ۸۳٬۰۷۷ (۱۰۶) ← +۴۳٫۹٪
چرا این اعداد اینقدر با هم فرق دارند؟
۱) «هفته» یعنی هفته تا همین لحظه، نه هفته کامل
قاطعترین مثال، در همین جدول پنهان است: برداشت ۱۹ مرداد و برداشت ۲۱ مرداد هر دو یک هفته واحد را گزارش میکنند (هفتهای که شنبه ۱۷ مرداد شروع شد). دوشنبه پریمیوم را ۳٫۵٪ نشان میداد و چهارشنبه ۲۲٫۷٪. هیچ اتفاق عجیبی نیفتاده بود؛ فقط دو روز معاملات دیگر به همان میانگین اضافه شده بود.
پس این جمله که «پریمیوم سبز این هفته ۳٫۵٪ است»، وسط هفته معنای دقیقی ندارد. عدد هفته، تا پایان پنجشنبه در حال بازنویسی است.
۲) میانگین کمعمق، قیمت بازار نیست
به تعداد معاملات پشت هر عدد نگاه کنید. در برداشت ۱۹ مرداد، میانگین هفتگی تابلوی آزاد روی ۸۹ معامله ایستاده بود و عددش دقیقاً ۱۱۰٬۰۰۰ — یک رقم رُند، که خودش نشانهای است از اینکه چند معامله محدود، کل میانگین را ساختهاند. دو روز بعد، با ۳۳۳ معامله، همان میانگین هفتگی به ۹۴٬۷۸۱ نشست: ۱۵ هزار ریال پایینتر.
قاعده عملی: هر میانگینی که زیر چند ده معامله ایستاده، برای تعیین سقف نرخ خرید بیاعتبار است. در برداشت ۷ مرداد، میانگین روز تابلوی سبز فقط از ۸ معامله درآمده بود — چنین عددی برای تحلیل روند بهکار نمیآید.
۳) لحظه برداشت در طول جلسه هم مهم است
این را به بهای تجربه یاد گرفتیم. اسنپشات ۱۹ مرداد را دو بار گرفتیم: یکبار میان جلسه و یکبار پس از تسویه. میانگین روز تابلوی سبز در برداشت میانجلسه ۹۱٬۷۸۵ ریال با ۸۱ معامله بود و در برداشت پایانی ۱۱۹٬۵۷۱ ریال با ۱۹۶ معامله. پریمیوم همان روز، در برداشت اول +۸٫۰٪ و در برداشت دوم +۴۳٫۹٪ خوانده میشد.
هر تحلیلی که روی داده میانجلسه بنا شود، عملاً نیمی از بازار را ندیده است. (تحلیل میانهفته ما در ۱۹ مرداد بر همان برداشت اول استوار بود؛ عدد اصلاحشده همینجا ثبت میشود.)

پس کدام عدد؟
مبنایی که هم عمق کافی دارد و هم با هر جلسه زیر و رو نمیشود: میانگین ماه تا امروز. در برداشت ۲۱ مرداد، این مبنا روی ۹۴۸ معامله سبز و ۸۵۷ معامله آزاد ایستاده است — یعنی چند برابر عمق مبنای هفتگی.
و وقتی روند را روی همین مبنا دنبال میکنیم، تصویر دیگر آشفته نیست؛ جهتدار است:
- میانگین ماهانه تابلوی سبز: ۱۰۶٬۳۷۹ (۱۲ مرداد) ← ۱۱۹٬۲۷۴ (۱۹ مرداد) ← ۱۱۸٬۲۶۴ (۲۱ مرداد) — حدود +۱۱٪ در ۹ روز.
- میانگین ماهانه تابلوی آزاد: ۱۰۲٬۸۶۶ ← ۹۷٬۱۷۹ ← ۹۴٬۶۰۳ — حدود −۸٪ در همان بازه.
دو تابلو در مرداد از هم دور شدهاند: یکی بالا رفته، دیگری پایین آمده، و فاصله از ۳٫۴٪ به ۲۵٪ رسیده است. این، برخلاف نوسان اعداد هفتگی، یک واگرایی است، نه نویز.
درباره علتش محتاط باشیم. فرضیهای که با ساختار بازار سازگار است: تقاضای تکلیفی برای گواهی سبز از سمت مشمولان، در برابر عرضه محدود تجدیدپذیر، کف قیمت تابلوی سبز را بالا نگه میدارد، در حالی که تابلوی آزاد آزادانه با تعادل عرضه و تقاضای فصلی حرکت میکند. اما این فرضیه است، نه نتیجهای که از داده بیرون بیاید. آزمون واقعیاش داده شهریور است: اگر پیک تابستان فروکش کند و فاصله باقی بماند، فرضیه تقویت میشود.
حرف بازار سلف: پریمیوم قرار است جمع شود
جالبترین بخش داده مرداد، آنجاست که به قراردادهای سلف بارپایه سبز نگاه میکنیم. در آخرین جلسه معاملاتی سبز (۱۹ مرداد):
- سلف بارپایه هفتگی، تحویل هفته ۲۴ مرداد: ۹۳٬۵۴۵ ریال — ۱۳۰ معامله، ۱۵٫۲ میلیون کیلوواتساعت
- سلف بارپایه ماهانه، تحویل شهریور: ۹۱٬۶۳۱ ریال — ۵۲ معامله، ۱۳٫۶ میلیون کیلوواتساعت
این دو عدد را کنار میانگین ماهانه تابلوی سبز (۱۱۸٬۲۶۴) بگذارید: بازار برای تحویل آینده، حدود ۲۱ تا ۲۳ درصد پایینتر از میانگین نقدی مرداد قیمت میدهد.
و یک قدم جلوتر — همان سلف هفتگی ۹۳٬۵۴۵ را کنار میانگین ماهانه تابلوی آزاد (۹۴٬۶۰۳) بگذارید: تقریباً برابرند. یعنی پریمیوم سبزی که در بازار نقدی ۲۵٪ است، در منحنی سلف عملاً صفر میشود.
پیام این ساختار روشن است: معاملهگران انتظار دارند فاصله دو تابلو جمع شود. برای خریدار صنعتی، این یعنی قفلکردن لایه پایه مصرف روی سلف، امروز گرانتر از نرخ نقدی نیست — برعکس.
سه هشدار پیش از تصمیم:
- مقایسه کاملاً همجنس نیست. سلف بارپایه یک پروفیل تحویل یکنواخت دارد، تابلوی نقدی نه. بخشی از این فاصله، تفاوت پروفیل است نه انتظار قیمتی.
- نقدشوندگی نمادهای دور کم است. سلف شهریور با ۵۲ معامله، حجم موردنیاز یک واحد بزرگ را لزوماً در آن نرخ تحویل نمیدهد.
- انتظار بازار، پیشبینی نیست. منحنی سلف هفته پیش از این هم شکل دیگری داشت.
دو عدد دیگر که کنار این تصویر مینشینند
تابلوی عمدهفروشی در همین مدت تقریباً بیحرکت بوده است: میانگین ماهانه ۳٬۵۴۷ ریال با ۱٬۱۶۳ معامله. یعنی برق سبز حدود ۳۳ برابر تابلوی عمدهفروشی معامله میشود. مقایسه این دو بهتنهایی گمراهکننده است — کالای یکسانی نیستند و مشمول احکام مقرراتی یکسانی هم نیستند — اما نشان میدهد بحث «نرخ برق» در ایران بدون مشخصکردن تابلو، بیمعناست.
اندازه معامله هم تفاوت خریداران را لو میدهد. در ماه تا ۲۱ مرداد، متوسط حجم هر معامله:
- تابلوی سبز: ۲۷۲٫۰ میلیون کیلوواتساعت در ۹۴۸ معامله ← حدود ۲۸۷ هزار کیلوواتساعت
- تابلوی آزاد: ۸۹۶٫۲ میلیون در ۸۵۷ معامله ← حدود ۱٫۰۵ میلیون
- تابلوی عمدهفروشی: ۷٬۳۰۱٫۹ میلیون در ۱٬۱۶۳ معامله ← حدود ۶٫۳ میلیون
تابلوی سبز، تابلوی معاملههای کوچک است. این با ورود تدریجی مصرفکنندگان متوسط به بازار سازگار است و برای واحدهایی که نگران «حجم من برای بورس کوچک است» هستند، عدد دلگرمکنندهای است.
قاب جهانی، در یک جمله
در همین هفته، میانگین بازار روز-بعد آلمان–لوکزامبورگ €۱۱۱٫۷ بر مگاواتساعت بود، −۱۱٫۵٪ نسبت به هفته پیش، با ۷۷ ربعساعت قیمت منفی از مجموع ۶۷۲ بازه. آنجا نوسان معنادار بین ساعتهای شبانهروز است؛ اینجا نوسان معنادار بین تابلوها. اهرم خریدار اروپایی جابهجایی بار است و اهرم خریدار ایرانی، انتخاب تابلو و ترکیب قرارداد.
جمعبندی عملیاتی
- برای تعیین سقف نرخ، میانگین ماه تا امروز را مبنا بگذارید، نه آخرین چاپ تابلو و نه میانگین هفته ناتمام.
- کنار هر میانگین، تعداد معاملات را بخوانید. زیر چند ده معامله، عدد را دور بیندازید.
- داده را پس از تسویه جلسه بردارید، نه وسط جلسه.
- پریمیوم فعلی سبز روی مبنای ماهانه ۲۵٪ است، اما منحنی سلف آن را نزدیک صفر قیمتگذاری کرده — این شکاف، مهمترین نکته قابل معامله در داده مرداد است.
- روند را روی داده شهریور بیازمایید: اگر فاصله دو تابلو پس از پیک باقی بماند، با یک تغییر ساختاری روبهرو هستیم نه اثر فصلی.
اگر میخواهید بدانید این اعداد برای پروفیل مصرف واحد شما چه معنایی دارند و سبد قرارداد شما باید چه نسبتی از نقدی و سلف داشته باشد، تیم تتا محاسبهاش را با داده مصرف واقعی شما انجام میدهد.
منابع اعداد: اسنپشاتهای بایگانیشده معاملات بورس انرژی ایران (IRENEX) در تاریخهای ۵، ۷، ۱۲، ۱۹ و ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ — تابلوهای سبز، آزاد و عمدهفروشی و قراردادهای سلف بارپایه سبز؛ قیمت بازار روز-بعد آلمان–لوکزامبورگ از energy-charts.info (مؤسسه فراونهوفر ISE)، میانگین ۷ روز منتهی به ۲۱ مرداد ۱۴۰۵. همه اعداد ریالی، میانگین گزارششده همان تابلو در همان دوره است.



