در قبض برق صنعتی، سطری با عنوان «بهای انرژی راکتیو» وجود دارد که در بسیاری از واحدها هر دوره مبلغ قابلتوجهی به صورتحساب اضافه میکند — در حالی که یک جریمه کاملاً قابل حذف است. در این مقاله قاعده محاسبه این جریمه و مسیر عملی حذف آن را بررسی میکنیم.
قاعده ۹۱ درصد
طبق شرایط عمومی تعرفههای برق، برای مشترکان با قدرت ۳۰ کیلووات و بیشتر، اگر متوسط ضریب توان (ضریب قدرت) در طول دوره از ۹۱ درصد کمتر باشد، بهای انرژی و قدرت دوره با «ضریب زیان» افزایش مییابد. به بیان ساده: هرچه سهم توان راکتیو مصرفی شما بیشتر باشد، درصدی روی کل مبلغ قبض (پیش از عوارض و مالیات) جریمه میشوید.
ضریب زیان چگونه محاسبه میشود؟
فرمول ابلاغی به این صورت است:
ضریب زیان = (۱ − ضریب قدرت ÷ ۹۱٪) × (مصرف اکتیو ÷ √(مصرف اکتیو² + مصرف راکتیو²))
و سقف نرخ محاسبه انرژی راکتیو، ۹ برابر هزینه تأمین برق به ازای هر کیلووار ساعت است. برای مشترکان غیرخانگی این جریمه پس از یک اخطار کتبی اعمال میشود؛ اما در عمل بسیاری از واحدها سالها بدون توجه به این سطر قبض، جریمه پرداخت میکنند.
یک مثال ساده: واحدی با ضریب توان ۸۰ درصد، حدود ۱۲ درصد از حد مجاز فاصله دارد و بسته به ترکیب مصرف اکتیو و راکتیو، چند درصد از کل مبلغ قبض هر دوره را صرفاً بابت همین فاصله میپردازد. در قبضهای چند ده میلیاردی صنایع بزرگ، همین چند درصد به تنهایی سالانه میلیاردها ریال است.
راهکار: اصلاح ضریب توان
خبر خوب این است که اصلاح ضریب توان یکی از سریعالوصولترین پروژههای بهینهسازی انرژی است:
- بانک خازنی: نصب و تنظیم درست خازنهای اصلاح ضریب توان در تابلوهای اصلی و کنار بارهای بزرگ سلفی (موتورها، کورههای القایی، ترانسهای کمبار)
- رگولاتور اتوماتیک: کنترل پلههای خازنی متناسب با تغییرات لحظهای بار، تا ضریب توان در تمام شیفتها بالای حد مجاز بماند
- پایش مستمر: ضریب توان یک عدد ثابت نیست؛ با تغییر ترکیب بارها، خرابی خازنها یا توسعه خط تولید افت میکند. پایش دورهای، بازگشت جریمه را قبل از ظاهرشدن در قبض تشخیص میدهد.
نقش تتا
تیم تتا ابتدا از روی قبضها و دادههای اندازهگیری، مبلغ دقیق جریمه راکتیو و ضریب توان واقعی هر دوره شما را استخراج میکند؛ سپس ظرفیت خازنی موردنیاز و نقاط نصب بهینه محاسبه و اجرا میشود. چون مدل همکاری ما نتیجهمحور است، هزینه پروژه از محل حذف همین جریمهها پرداخت میشود — اگر صرفهجویی محقق نشود، پرداختی هم در کار نیست.


